पूर्वीय सनातन दर्शनको विकासक्रमको तेस्रो लहर- सुत्र युग

 डा. सिर्जना भण्डारी                                                      

                                        #अध्यात्म_विज्ञान #धर्म_विज्ञान #जीवन_विज्ञान                      

    सवाल जवाफ श्रृंखला

सवालकर्तालाई धन्यवाद साथै शुभकामना !

७६.पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रमको तेस्रो लहर: सुत्र युग

पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रमको दोस्रो लहर तथा कर्मकाण्ड युगमा वैदिक कर्मकाण्डहरुको विस्तारसंगै उदय भएका सनातन वेद तथा वेदको अन्तिम हिस्सा उपनिषदका विषय तथा मूल्य–मान्यताहरुलाई प्रामाणिक नमान्ने अवैदिक तथा नास्तिक समुदायहरुले मानव समाजमा खडा गरेका अव्यवस्था, अराजकता तथा खल्बल्याएको नाजुक परिस्थिति ठिक गर्न तथा सहि व्यवस्था मिलाउन सनातन वेद र उपनिषदको पुनरव्याख्या गर्दै त्यस अन्तर्गत रहेर नयाँ–नयाँ प्रकारका वैदिक मत, अवधारणा, सुत्र तथा दर्शनहरुको प्रतिपादन गर्दै फेरी वैदिक तथा आस्तिक दर्शनको लहर चल्न प्रारम्भ भयो जस अन्तर्गत अवैदिक बौद्ध दर्शन, जैन दर्शन र चार्वाक दर्शनको खिलाफ खडा भएर सनातन वेदको मूल्यलाई फेरी स्थापित गर्ने प्रयास गरिएको थियो । सनातन दर्शनको पुनरोत्थानको यो युग तथा कालखण्डलाई पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रमको तेस्रो लहर तथा सुत्र युग मानिन्छ । यो कालखण्ड अर्थात सुत्र युगका विद्वान तथा दार्शनिकहरुले सनातन वेद र उपनिषदका आध्यात्मिक साहित्यहरुको नयाँ प्रकारले व्याख्या, विश्लेषण तथा चिन्तन गर्न प्रारम्भ गरे र आफूहरुले यस कार्यमा अतुलनिय योगदान गरेर तत्कालीन मानव समाजमा पुनः पूर्वीय सनातन दर्शनको कदलाई माथि उठाए । यो समयमा सनातन ग्रन्थहरुको रचना तथा प्रतिपादन सुत्रमा अर्थात संक्षिप्तमा गरिएको कारण यस समयावधिलाई सुत्र युग भनिएको हो । यो कालखण्डमा रचना गरिएका तथा प्रतिपादन भएका सुत्र तथा दर्शनहरु पूर्णरुपमा वेद र उपनिषदमा आधारित नभएका भएपनि कमसेकम वेद र उपनिषदलाई नै प्रमाण मानेर यही परिस्थितिमा आस्तिकतामा आधारित भएर ६ वटा पूर्वीय सनातन दर्शनहरु अर्थात षटदर्शन प्रतिपादन गरिएका थिए– (१)सांख्य दर्शन, (२) योग दर्शन, (३)न्याय दर्शन, (४)वैशेषिक दर्शन, (५) मिमांसा दर्शन अर्थात पूर्व मिमांसा तथा कर्मकाण्ड, र (६)वेदान्त दर्शन तथा उत्तर मिमांसा र यसअधि स्थापित भएका अवैदिक तथा नास्तिक तीन दर्शनहरु– (७)बौद्ध दर्शन, (८)जैन दर्शन, र (९)चार्वाक दर्शन हुन् । यसप्रकार पूर्वीय सनातन दर्शनमा आस्तिक र नास्तिक दुवै मिलाएर प्रमुख रुपमा नौ प्रकारका पूर्वीय सनातन अवधारणा तथा दर्शनहरु रहेकाछन् । यही समयको हाराहारी तथा चोरै अघि–पछि पूर्वी एशिया प्राचीन चीनमा कन्फ्युसियस दर्शन र ताव दर्शनको प्रादुर्भाव भएको थियो ।

आस्तिक तथा वेदलाई प्रामाणिक मान्ने षटदर्शनहरुले एक्लै–एक्लै काम नगरेर दुई–दुईको समुहमा मिलेर सनातन दर्शनको खोज, अध्ययन तथा अनुसन्धानको काम साझेदारीमा अगाडि बढाएका थिए र एउटा अवधारणाले एकप्रकारको विषयमा गहन खोज तथा अध्ययन, अनुसन्धान गर्ने र अर्को अवधारणाले अर्को विषयमा गहन खोज तथा अध्ययन, अनुसन्धान गर्ने र दुवैको नजिता दुवैले मान्ने तथा स्वामित्व ग्रहण गर्ने समझदारी गरेका थिए र यही समझदारी अनुसारनै नतिजामा आएका विषयहरुलाई साझेदारी गर्दै एकले अर्कोको नतिजालाई अंगिकार गरेर अगाडि बढ्दै, नयाँ–नयाँ अवधारणाहरु प्रतिपादन गर्दै बढाउदै अन्तिममा सनातन सुत्र तथा सनातन दर्शनको रुवरुपमा प्रतिपादन गरेका थिए । सनातन षटदर्शनहरुको विचमा यसप्रकारको साझेदारी रहेको थियो– (१)सांख्य दर्शन र योग दर्शन, (२)न्याय दर्शन र वैशेषिक दर्शन, र (३)मिमांसा दर्शन र वेदान्त दर्शन ले एकासाथ आपसमा मिलेर खोज, अध्ययन तथा अनुसन्भान गरेका थिए । पूर्वीय सनातन षटदर्शन सबैले वेदका विषयहरुमा आधारित मूल्य–मान्यताहरुलाई प्रामाणिक मानेका भएपनि यी सबै दर्शनहरुको अवधारणा एकसमान रहेकोछैन, खोजका नतिजाहरु फरक–फरक आएका छन् र मान्यताहरु पनि अलग–अलग रहेकाछन् खासगरि वेदको उत्पति कसरी भयो तथा कसले गर्यो भन्ने सन्दर्भमा । यस कालखण्डका विद्वान तथा दार्शनिकहरुले सनातन वेद र उपनिषद आध्यात्मिक साहित्यहरुको नयाँ प्रकारले व्याख्या तथा विश्लेषण गरेका थिए किनकी षटदर्शन अलग युगमा तत्कालीन युग सान्दर्भिक हुनेगरि नयाँ प्रकारले व्याख्या विश्लेषण गरिएको वेद र उपनिषदकै निरन्तरता हो । यिनै षटदर्शनहरु नै वास्तविक हिन्दु दर्शन तथा सनातन दर्शन हुन् । कोही व्यक्तिले आफूलाई सनातनि तथा हिन्दु धर्मबाट हुँ भन्ने मान्छ भने उसले षटदर्शनका विषय तथा मूल्य–मान्यताहरु प्रामाणि रुपमा मान्दछ, ती विषयहरुमाथि आस्था राख्दछ र स्वीकार गर्दछ । 

(१)सांख्य सुत्र तथा दर्शन– सनातन षटदर्शनहरुमा सबैभन्दा पुरानो तथा पहिलो सांख्य सुत्र तथा सांख्य दर्शनलाई मान्दै आइएको छ, यसको रचना तथा प्रतिपादन कपिलमूनिले गर्नुभएको थियो, सांख्य दर्शनका प्रणेताले सनातन वेदको प्रमुख विषय मोक्षलाई विशेष प्राथमिकता दिनुभएको छ । यो ग्रन्थको सक्कली स्वरुप अहिलेसम्म पाइएको छैन, यसको सन्दर्भमा लेखिएका सन्दर्भ सामग्रीहरु मात्र पाइएका छन् तर अरु सबै सुत्र तथा दर्शनहरुका सक्कली स्वरुपहरु पाइएकाछन् । 

(२)सांख्य सुत्र तथा सांख्य दर्शनपछि योग सुत्र तथा योग दर्शनको संकलन तथा प्रतिपादन गरियो महर्षि पतंजलिद्वारा । महर्षि पतंजलि योग दर्शनका रचइता हुनुुन्न संलनकर्ता मात्र हुनुहुन्छ किनकी योग दर्शन निकै पूरानो सनातन ज्ञान हो, वहाँले विभिन्न नाम तथा शिर्षकहरुमा छरिएर रहेका ज्ञान तथा विज्ञानहरुलाई एकसुत्रमा बाँधिदिनु भएको हो सबैको सहजताको लागि । योग सुत्र तथा योग दर्शनका संकलनकर्ता योग–ध्यान साधनाको व्यवहारिक अभ्यास, चित्तशुद्धि र समाधिमा उपलव्धताको अवस्थालाई विशेष प्राथमिकता दिनुभएको छ ।

(३)न्याय सुत्र तथा न्याय दर्शन अक्षपाद गौतम अर्थात गौतममुनिले रचना गर्नुभएको हो । न्याय दर्शनका अनुसार विराट ज्ञान सनातन वेदको रचना परमात्मा स्वयंले नै गर्नुभएको हो किनकी वेदको ज्ञान यति विहंगम तथा विराट छ कि यो मानव सिर्जित, पौरुषिय तथा कृर्तिक हुनै सक्दैन । यिनै विषयहरुलाई समेटेर न्याय दर्शनले ज्ञान मिमांसामा बढि खोज, अध्ययन तथा अनुसन्धानको काम गरेको थियो । न्याय दर्शनका प्रणेताले सनातन वेदको ज्ञान तथा विज्ञानमा आधारित रहेर परमात्माको अस्तित्व रहेको सन्दर्भमा तर्क तथा प्रमाणका विषयहरुलाई विशेष प्राथमिकता दिनुभएको छ ।

(४)वैशेषिक सुत्र तथा वैशेषिक दर्शन कणादमुनिले रचना गर्नुभएको हो । वैशेषिक दर्शनले तत्व मिमांसा तथा विज्ञान विषयहरुको खोज, अध्ययन तथा अनुसन्धानमा बढि काम गरेको थियो । वैशेषिक दर्शनका प्रणेताले सनातन वेदको ज्ञान तथा विज्ञानमा आधारित रहेर अणु, परमाणु, अन्तिम श्रोत, माया तथा भ्रम आदिबारेका विषयहरुलाई विशेष प्राथमिकता दिनुभएको छ ।

(५)मिमांसा सुत्र तथा दर्शन जैमिनी ऋषिले रचना गर्नुभएको हो । मिमांसा दर्शनका अनुसार वेदको रचना परमात्माले पनि गर्नुभएको होइन, वेद अकिर्तिक हो अर्थात कसैले पनि रचना गरेको होइन, यो प्राकृतिक तथा नैसर्गिक छ, नित्य छ, वेदको विराट ज्ञानलाई विद्वान युगपुरुषहरुले संकलित गरिदिनु भएको हो । मिमांसा दर्शनको यस्तो मत रहनुको कारण यसले परमात्त्मा अर्थात इश्वरलाई मान्दैन । परमात्मा तथा इश्वरको सन्दर्भमा सनातन वेदमा समेत अलमलको अवस्था रहेकोछ किनकी धेरै प्रकारका अर्थात ३३ कोटी इश्वर, भगवान तथा देवी देवताहरु मानिएका छन् तर धेरै इश्वर, भगवान तथा देवीदेवताहरु मानिएका भएपनि प्रथम सनातन विराट ज्ञान तथा विज्ञान ऋगवेदमा भनिएको छ जुन भगवान, जुन देवीदेवता तथा जुनसुकै नामले पुकारे पनि अन्तिम सत्य एक छ, सबै नामहरु त्यही अन्तिम सत्यका हुन् र सबै त्यही अन्तिम सत्यसंग जोडिएका छन् र त्यो अन्तिम सत्य परमात्मा अर्थात परब्रम्हच अर्थात परमचेतना(सुपरकन्सस) हो किनकी अन्तिम सत्य विराट तथा अनन्त छ अर्थात नइति–नइति(नेति–नेति), परमात्मा यो पनि होइन त्यो पनि होइन, यति मात्रमा पनि सिमित छैन, त्यति मात्र पनि सिमित छैन । 

(६)वेदान्त सुत्र तथा वेदान्त दर्शन आचार्य वादरायणले रचना गर्नुभएको हो र सनातन साहित्यमा मान्यता रहदै आएको छ कि ऋषि वादरायण नै महर्षि वेदव्यास हुनुहुन्थ्यो जसले ब्रम्हसुत्रको रचना गर्नुभएको थियो र यही ब्रम्हसुत्र नै वेदान्त सुत्र तथा वेदान्त दर्शनको मूलआधार हो किनकी वेदान्त दर्शनमा रहेका सारा सुत्रहरु ब्रम्हसुत्रमा रहेकाछन् । पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रममा पछिगएर पुर्वीय सनातन दर्शनको पूरै परम्परामा सबैभन्दा महत्वपूर्ण अवधारणा तथा दर्शन वेदान्त सुत्र तथा वेदान्त दर्शनको रुपमा स्थापित भयो । यसकारण कसैले कुन दर्शन मान्नुहुन्छ भनेर सोधेभने हरेक सनातनी तथा हिन्दुत्वमा आस्था राख्नेहरुले आँखा बन्द गरेर वेदान्त दर्शन भनेहुन्छ किनकी कोहीपनि सानातनी तथा हिन्दुधर्मी व्यक्तिले आफ्नो जीवनकालमा जतिपनि अवधारणा, मूल्य–मान्यताहरु मान्दछ तथा अनुशरण गर्दछ ती सबै तथा लगभग ९०–९५ प्रतिशत वेदान्त दर्शन अन्तर्गत नै पर्दछन् । सनातनी तथा हिन्दुधर्मावलम्विहरुको महान ग्रन्थ, वेदको मूलसार र विश्वले नै सर्वोच्च वैज्ञानिक ग्रन्थको रुपमा मान्यता प्रदान गरेको र सबैले कितावहरुको पनि किताव(बुक्स अफ दि बुक) मान्दै आएको विराट ज्ञानको भण्डार सनातन ग्रन्थ श्रीमद् भगवद् गीता वेदान्त दर्शन तथा ज्ञान र विज्ञानको महान ग्रन्थ हो जसको मूलसार रहेको छ ब्रम्हाण्ड सबै एकत्वमा छ, अद्वेत छ, सबै परमात्माका निराकार र आकार स्वरुप हुन् र अभिन्न अंश हुन, यहाँ कोहीबाट कोहीपनि अलग छैनन्, सबै एक सुत्रमा एकअर्कोसंग अन्योन्यास्रित ढंगले गाँसिएका छन् किनकी परमात्मा केवल एक सत्य हो, उ एउटा मात्र छ र सबै प्राणी, वनस्पति, पदार्थहरु उसैका उर्जा(इनर्जी) र पदार्थ(म्याटर) रुवरुप हुन् । 

षटदर्शन सुत्र ग्रन्थका रुपमा कसरी र किन ल्याइए

षटदर्शन कहाँबाट आए, यिनको मूलआधार कहाँ हो र के हो भन्ने अत्यन्तै सान्दर्भिक जिज्ञासा रहेको पाइन्छ । प्राचीन कालमा भाषा, लिपि तथा व्याकरणको त्यति विकास भएको थिएन, मनुष्यहरु वेदका विषयहरु मुखाग्र याद गर्ने तथा मनमनै कण्ठ पार्जे गर्थे, यसकारण सकेसम्म संक्षेपमा तथा सुत्रको रुपमा कुनै कुरा तथा विषय भनिन्थ्यो, जस्तो ‘अहं ब्रम्हास्मि’ अर्थात मै ब्रम्ह हुँ, ‘तत्वमसि’ अर्थात त्यो तिमी नै हौ आदि । यी सुत्र शव्दावलि तथा वाक्यहरु हुन्, सुत्रका रुपमा संक्षेपमा केही भनिन्छ र यसभित्रै सारा कुरा तथा विषयहरु समेटिएका हुन्छन् । यी शव्दावलिहरु अत्यन्तै छोटा छन् तर यिनको वास्तविक अर्थ विराट छ, यस्ता प्रकारका सुत्र वाला शव्दावलिहरु पुर्वीय सनातन दर्शको ऐतिहासिक विकासक्रमको तेस्रो लहरमा धेरै बने । यसकारण पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रमको तेस्रो लहरमा प्रतिपादन गरिएका षटदर्शनका ग्रन्थहरुलाई सुत्र भनिएको र यो कालखण्डलाई सुत्र युग भनिएको हो । सुत्रवत स्वरुपमा रचना गरिएका षटदर्शनका सुत्र(फरमूला)हरु छोटकरीमा रचना गरिएका छन् जो बुझ्न उति सजिलो हुदैनन् किनकी सुत्रको अन्तरवस्तुसम्म पुग्न, त्यसलाई राम्ररी जान्न र त्यसलाई प्रमाणित गरेर हरप्रकारले बुझ्नसक्ने स्वरुपमा ल्याउन एउटा लामो प्रक्रिया तय गर्नुपर्दछ । बुझेपछि आनन्द आउछ तर नबुझुन्जेल चुनौति, कठिनाई तथा बेचैनि रहिरहन्छ । वेदान्त दर्शनको सम्पूर्णता पश्चात पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रमको तेस्रो लहर समाप्त भएर चौथो लहरको प्रारम्भ हुन्छ भक्ति आन्दोलन तथा पुनरोत्थानको कालखण्डका रुपमा । यो अवधिलाई भारतवर्षमा इस्लामहरुको आगमन र बहिर्गमनको समय मानिन्छ जुन मोटामोटी रुपमा लगभग सन् ७००–१७००को विचको समय तथा अंग्रेजको हस्तक्षेप भन्दा अगाडिको समयलाई मानिन्छ ।

पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रमको दोस्रो लहर तथा कालखण्डमा प्रादुर्भाव भएका बौद्ध, जैन, चार्वाक यी तीन सनातन दर्शनहरुले वेद र वेदको अन्तिम हिस्सा उपनिषदका विषयका मूल्य–मान्यताहरुलाई प्रामाणिक मान्दैनन् किनकी यी दर्शनहरु सनातन वेदको विरोध गरेर तथा वेदका विषयका मूल्य–मान्यताहरु विरुद्ध आन्दोलन गरेर सनातन मानव समाजमा स्थापित भएका दर्शनहरु हुन्, यसकारण यिनलाई षटदर्शन अन्तर्गत सामेल नगराइएको हो । 

छिट्टै, विस्तारमा

(४)चौथोे लहर– भक्ति आन्दोलन तथा पुनरोत्थान (इस्लाम आगमन र बहिर्गमनको कालखण्ड, लगभग सन् ७००–१७००)

(५)पाँचौ लहर– नव वेदान्त तथा नव हिन्दुवाद (इशाइको सक्रियता, पुनरजागरण तथा नवजागरण, १८औं शताव्दीको उत्तरार्ध, १९औं र २०औं शताव्दी)

(६)छैठौं लहर– नवयान, जे. कृष्णमूर्ति, ओशो रजनीश लगायत (अंग्रेजबाट स्वतन्त्र भएपछि वर्तमानसम्म, सन् १९५० यता...)

                                                        शिवोहम् योगपीठ