डा. सिर्जना भण्डारी
#अध्यात्म_विज्ञान #धर्म_विज्ञान #जीवन_विज्ञान
७५.पूर्वीय सनातन दर्शन विकासक्रमको दोस्रो लहर: कर्मकाण्डको विस्तार र नास्तिक धार
विश्वकै दर्शन शास्त्र तथा फिलोसोफीको ऐतिहासिक विकासक्रमको पृष्ठभूमिको सन्दर्भमा हालसम्म प्राप्त भएका प्रामाणिक तथ्यांकहरुका अनुसार प्राचीन तथा वैदिक कालदेखि आजभन्दा ३५०० वर्षअघि अर्थात इशापूर्व १५औं शताव्दीसम्म आइपुग्दा पूर्वीय सनातन दर्शनका प्रमुख र महानतम शास्त्र तथा ग्रन्थहरु विराट सनातन वेद, उपनिषद, रामायण, पुराण, श्रीमद् भागवद् महापुराण तथा महाभारत, श्रीमद् भगवद् गीता लगायत थुप्रै ग्रन्थहरु पूर्णरुपमा संग्रहित तथा प्रतिपादित भैसकेका थिए र एकप्रकारले सनातन वैदिक समाज आध्यात्मिक तथा धार्मिक लयमा आइसकेको थियो । यहाँसम्मको कालखण्डलाई पूर्वीय सनातन दर्शनको विकासक्रमको पहिलो लहरको मान्यता दिइयो र यसपछिदेखि अर्को निश्चित समयअवधि(लगभग इशापूर्व ३०००–२०००)सम्म सनातन अध्यात्म तथा धर्म अन्तर्गत रहेर गरिएका तथा भएका गतिविधिहरुलाई दोस्रो लहरको मान्यता दिइयो । पूर्वीय सनातन शास्त्र तथा ग्रन्थहरुको संकलन, रचना र प्रतिपादन पश्चात सनातन समाजमा यी शास्त्र तथा ग्रन्थहरुमा आधारित रहेर वैदिक कर्मकाण्डहरुको व्यवापक विस्तार तथा प्रचार भयो, यसकारण यो कालखण्डलाई कर्मकाण्ड युग तथा सनातन दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रमको दोस्रो लहरको मान्यता दिइएको पाइन्छ ।
कर्मकाण्ड युग तथा दोस्रो लहरको प्रारम्भिक चरणका क्रियाकलापहरु राम्रा तथा उत्साहप्रद थिए, आध्यात्मिक तथा धार्मिक रुपमा सकारात्मक गतिविधिहरु नै भैरहेका थिए तर विस्तारै सनातन वैदिक कर्मकाण्डका विधि–विधान तथा परम्परा अन्तर्गत रहेर गरिने वैदिक कर्मकाण्डका गतिविधिहरुमा निश्चित स्वार्थ भएका समुहहरुको हालिमुहाली बढ्दैगयो र उनीहरुले आ–आफ्नो स्वार्थ तथा बदनियतपूर्ण उद्देश्य अनुसार वैदिक शास्त्रमा उल्लेखित विधि, विधान, परम्परा, संस्कार तथा संस्कृतिहरुको अर्थको आफुखुशी बंग्याएर तथा तोडमरोड गरेर वास्तविक अर्थ लुकाएर अनर्थ लगाउन थाले । विशेषगरिकन धर्म–अधर्म, पुण्य–पाप, स्वर्ग–नर्क, जन्म–मृत्यु, जन्मकुण्डली–ग्रहशान्ति, तन्त्र–मन्त्र, पशुवलि–दानवलि, कर्म–अकर्म, कर्मबन्धन–मोक्ष तथा इश्वर साक्षातकार तथा प्राप्ति जस्ता भौतिक रुपमा अप्रामाणिक देखिने तर परम शाश्वत रहेका पारमार्थिक तथा आध्यात्मिक परालौकिक विषयहरुमाथि छेडखानी गरेर तिनलाई विकृत बनाए, समाजमा अराजकता फैलाए, नयाँ–नयाँ अस्वाभाविक परम्परा तथा मान्यताहरु आफूखुशी चलाए र आम सर्वसाधारणहरुको चरम शोषण गर्नथाले । निश्चित प्रकारका नापाक स्वार्थ तथा अघोर अभिष्ट भएका तत्कालिन पंडित, पुरोहित तथा गुरुहरुबाट गरिएका तथा मच्चाइएका यस्ता चरम विकृतियुक्त अनियमितता तथा अराजकताका कारण सनातन समाजमा चरम अधर्म, अनुशासानहिनता, अनैतिकता, अव्यवस्था, उच–निच, वर्ग विभेद, जाति विभेद, लिंग तथा लैंगिक विभेद, शोषण, हिंसा, पशुहत्या, मनुष्यहत्या जस्ता अपराधहरु बढ्दै जानथाले । यस्ता नसोचिएका विकृत गतिविधिहरुबाट आजित भएका आम सर्वसाधारणहरुमा विस्तारै सनातन वैदिक कर्मकाण्ड र यस अन्तर्गत रहेका विषयहरुका मूल्य–मान्यताहरुप्रति रुचि, आस्था, विश्वास र इश्वरप्रतिको समर्पण भावमा समेत कमी आउदै जानथाल्यो ।
यतिबेलासम्म तत्कालिन मानव समाज कृषिमा आधारित अर्थव्यवस्थाका रुपमा समृद्ध र संरचनागत तथा केही हदसम्म प्राविधिक रुपमा समेत विकसित हुदैगैरहेको थियो, सामाजिक र राजनीतिक व्यवस्थाहरुले पनि एक किसिमको लय पक्डिसकेको अवस्था थियो । निरन्तर समाजमा बढ्दै गैरहेको वैदिक कर्मकाण्डहरुको विस्तारको नकारात्मक फाइदा उठाउने नियतले दुरुपयोग गरेर स्वार्थी गुरु, पंडित तथा पुरोहितहरुले समाजमा फैलाएका कुप्रथा, कुरीति, विकृति, अराजकता तथा त्रासहरुका कारण आमजनमानसहरुमा एक किसिमले सामाजिक रुपमा पक्ष र विपक्षमा मतहरु बाझिदै र विभाजित हुदै जानथाल्यो खासगरि पशुबलि दिइने तथा चढाइने यज्ञ तथा कर्मकाण्डहरुको सन्दर्भलाई लिएर । स्वार्थ समुहद्वारा बदनियत राखेर मनोमानी किसिमले चलाइएका यस्ता कुप्रथा तथा कुरीतिहरु विरुद्धमा सामाजिक असन्तुष्टि र विरोधका आवाजहरु उठ्न थाले, समाजमा निरन्तर विरोध, बहस, विवाद, असन्तुष्टि, अस्वीकारका आवाजहरु निरन्तर बढ्दै गए र विस्तारै तत्कालिन समाज तथा समाजका सदस्यहरुको धारणा तथा पूर्वीय सनातन दर्शन दुई धारमा विभाजित देखियो– (१)आस्तिक दर्शन, र (२)नास्तिक दर्शन अर्थात सनातन वेद र वेदको अन्तिम हिस्सा उपनिषदका विषय तथा मूल्य–मान्यताहरु मान्ने आस्तिक धार(अर्थोडक्स) र नमान्ने नास्तिक धार(हेट्रोडक्स) अर्थात इश्वर मान्ने(थिस्ट) र इश्वर नमान्ने(अथिस्ट) । पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रमको दोस्रो लहरमा नास्तिक तथा सनातन वेद र वेदको अन्तिम हिस्सा उपनिषदका विषय तथा मूल्य–मान्यताहरु नमान्ने अवैदिक मत तथा नास्तिकहरुको उदय र बोलवाला बढि भएको र वैदिक मत तथा आस्तिकहरुको स्थिति खस्केको कारण यो समयावधिलाई नास्तिक काल पनि भन्ने गरिन्छ । यस नास्तिक काल तथा सनातन वैदिक विधि–विधानहरुलाई नमान्ने तथा विरोध गर्ने नास्तिक धारतिर लाग्ने तथा सनातन धर्म त्याग गरेर अवैदिक मतको समर्थन गर्ने आममानिसहरुको संख्या बढ्दै जानथाल्यो । यसैक्रममा इशापूर्व ६०० र ५००को विचमा पूर्वीय सनातन दर्शनमा तीन प्रकारका नास्तिक मत तथा दर्शनहरु– (१)जैन दर्शन, (२)बौद्ध दर्शन, (३)चार्वाक दर्शनको प्रादुर्भाव भयो । पश्चिम एशिया अर्थात अरव क्षेत्रहरुमा पनि सनातन वैदिक कर्मकाण्ड गराउने स्वार्थी गुरु, पंडित तथा पुरोहितहरुले आम जनमानसमा फैलाएको विकृतिका कारण अवैदिक इस्लाम दर्शन तथा धर्म खडा भएको थियो सन् ७०० को कालखण्डमा ।
जैन, बौद्ध र चार्वाक यी तीन मत तथा दर्शनले सनातन वेद र वेदको अन्तिम हिस्सा उपनिषदका विषय तथा मूल्य–मान्यताहरुलाई सत्य र प्रमाणिक मान्दैनन् । चार्वाक दर्शन पूर्णरुपमा भौतिकवादी दर्शन भएकोले यसले आत्मा, परमात्मा, परलोक, मोक्ष तथा निर्वाण केहीपनि मान्दैन, सबै यही भौतिक संसारमात्र हो यो भन्दा पर केही पनि छैन, मृत्युपश्चात केहीपनि छैन, मरेपछि सकियो त्यसैले जीवनमा आफूलाई इच्छा लागेका कुरा जीवन छदै गर्नुपर्छ भन्ने मत राख्दछ । पराभौतिक तथा परालौकिक विषयहरुको सन्दर्भमा भगवान बुद्धबाट प्रादुर्भाव भएको बौद्ध दर्शन र भगवान महावीरबाट प्रादुर्भाव भएको जैन दर्शन मध्यमार्गी रहेका मानिन्छन् । बौद्ध दर्शनले आत्मा भन्ने कुनै तत्व छैन तर चेतनाको अस्तित्व रहेको छ र मनुष्यको पूर्वजन्म तथा पूनरजन्महरु चेतनाको प्रवाह हुन्, चेतनाले नै विभिन्न शरीरहरुमा स्वरुप फेरिरहन्छ भन्ने मान्यता राख्दछ । भगवान बुद्धको महानिर्वाण पश्चात बौद्ध दर्शन तथा धर्म हिनियान र महायान दुई धारमा विभक्त भयो । हिनियान धारले बौद्ध दर्शनका वास्तविक तथा सम्यक मुल्य–मान्यताहरुलाई जस्ताको तस्तै लिएर अगाडि बढिरहेको छ तर महानयान सुधारवादी धार भएकोले यसमा धेरै परिवर्तन तथा सुधार आएका तथा ल्याइएका छन्, यसकारण यो सनातन वैदिक अर्थात हिन्दु धर्म तथा दर्शनका मूल्य–मान्यताहरु मुर्तिपूजा, शुन्यवाद तथा निराकार परमात्मा अर्थात परमचेतना, अद्वेत वेदान्तको सिद्धान्तसंग थोरबहुत नजिक रहेको पाइन्छ । जैन दर्शनले आत्मा र परमात्मा अर्थात इश्वरलाई मान्दछ र आत्मा नै विकसित भएर परमात्मा अर्थात इश्वर बन्नसक्छ भन्ने मान्यता राख्दछ । भगवान महावीर अन्त्य पश्चात जैन दर्शन तथा धर्म पनि श्वेताम्वर र दिगम्वर दुई धारमा विभक्त भयो र यी दुवै धार तथा मतहरु आ–आफ्नो मूल्य–मान्यता अनुसार अगाडि बढिरहेकाछन् । यी अवैदिक तथा नास्तिक मतहरुको दवदवाले खल्वल्याएका खराव अवस्थाहरु मिलाउन र सनातन दर्शनका मूल्य–मान्यताहरु सनातन समाजमा पुनः स्थापित गर्न पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रममा अर्को लहरको प्रारम्भ भएको थियो तेस्रो लहरका रुपमा ।
No comments:
Post a Comment