पूर्वीय दर्शन र पाश्चात्य दर्शनको प्रादुर्भाव

डा. सिर्जना भण्डारी                 

                                     #अध्यात्म_विज्ञान #धर्म_विज्ञान #जीवन_विज्ञान                      

    सवाल जवाफ श्रृंखला

सवालकर्तालाई धन्यवाद साथै शुभकामना !

७३.पूर्वीय दर्शन र पाश्चात्य दर्शनको प्रादुर्भाव

दर्शन र फिलोसोफीको विच रहेको अन्तर

सामान्यतया दर्शनको अंग्रेजीकरण फिलोसोफी भनेर बुझ्ने तथा बुझाउने गरिए पनि यी दुई शव्दहरुको वास्तविक अर्थ फरक रहेका छन् र एकले अर्कोलाई हुबहु परिभाषित पनि गर्दैनन् । संक्षेपमा भन्नुपर्दा मनुष्यको जीवनलाई सन्तुलित तथा मध्यमार्गी बन्न सिकाउने उसको स्वअनुभूतिमा आउने अन्तरज्ञान दर्शन हो र वाहिरबाट आउने वहिरज्ञान फिलोसोफी हो । ‘दर्शन’ त्यस्तो पराभौतिक ज्ञान तथा विज्ञान हो जो इन्द्रियातीत, मनातीत, भावातीत अनुभूतिहरुमा आधारीत हुन्छ जसलाई शव्द, वाणी, हाउभाउबाट अरुसमक्ष व्यक्त गर्न तथा बुझाउन सकिदैन । यसप्रकारका इन्द्रियातीत, मनातीत, भावातीत अनुभूतिहरु योग-ध्यान साधनाका विधिहरुको निरन्तर प्रयोगात्मक अभ्यासहरुको माध्यमबाट मानिसको शरीरलाई नै प्रयोगशाला बनाएर आर्जन गरिएका हुन्छन् । ‘फिलोसोफी’ त्यस्तो भौतिक इन्द्रियजनीत ज्ञान तथा विज्ञान हो जो इन्द्रियहरुको अनुभवहरुमा आधारीत हुन्छ र भौतिक प्रयोगशालाहरुमा भौतिक वस्तु तथा पदार्थहरुलाई प्रयोग तथा परिक्षण गरेर आर्जन गरिएको हुन्छ जसलाई सहजै शव्द, वाणी, हाउभाउबाट अरुसमक्ष व्यक्त गर्न तथा बुझाउन सकिन्छ । फिलोसोफीबाट प्रतिपादन भएको ज्ञान तथा विज्ञान सबैले सहजै बुझ्न सक्ने प्रकारको प्रमाण सहित हुन्छ र यसलाई बंग्याएर अर्थ तथा परिभाषा गर्न सकिदैन किनकी यस्तो ज्ञान तथा विज्ञान जान्न चाहेमा भौतिक प्रयोगशाला तथा पुस्तकहरुबाट प्रमाणसहित सहजै जान्न सकिन्छ तर दर्शनबाट प्रतिपादन भएको ज्ञान तथा विज्ञान सबैले सहजै बुझ्न नसकिने प्रकारको प्रमाणरहित हुनेहुनाले यसलाई हरकोहीले आफूखुशी अर्थ तथा परिभाषा गर्न र आफ्नो स्वार्थ अनुसार सजिलै तोडमरोड गर्न सक्दछ । 

युगऋषि श्रद्धेय ओशो रजनीशको परिभाषा अनुसार, ‘दर्शन’ बुद्धत्व तथा ब्रम्हज्ञानमा स्थित विकसित चेतना, सिद्ध आत्मा तथा चैतन्य महापुरुषहरुद्वारा गरिएको स्वअनुभव तथा स्वअनुभूतिका आधारमा प्रतिपादन गरिएको पराभौतिक, ब्रम्हण्डिय अर्थात परब्रम्ह अर्थात परमात्मा अर्थात इश्वर–गड–अल्ला अर्थात परमेश्वर अर्थात श्रेष्ठ तथा ब्राम्ही चेतनाको अस्तित्वका विषयहरुसंग सम्वन्धित ज्ञान तथा विज्ञान हो जुन आममानिसको बुझाइमा सजिलै आउन सक्दैन । यी विषयहरु मनुष्यको शरीर, मन, भाव, वुद्धि भन्दा परबाट आउने भएकोले मनुष्यको ज्ञान तथा कर्म इन्द्रियहरुको पकडमा आउदैनन्, अतिइन्द्रियहरु(इन्द्रिय भन्दा पर)को अनुभूतिमा मात्र आउन सक्छन् तर फिलोसोफी मनुष्यको शरीर, मन, भाव, वुद्धि तथा विचारबाट आउने भएकोले र भौतिक तथा सामाजिक प्रयोगशालाहरुमा वैज्ञानिक प्रयोगहरुद्वारा प्रमाणित गरिएका हुनेहुनाले मनुष्यका ज्ञान तथा कर्म इन्द्रियहरुको पकडमा सहजै आउन सक्छन् ।

दर्शन तथा फिलोसोफीका प्रकार र पादुर्भाव

मोटमोटी रुपमा विश्वको भूगोलको क्षेत्रगत विभाजनका आधारमा दर्शन तथा फिलोसोफी दुई प्रकारका रहेकाछन्– (१)पूर्वीय दर्शन तथा फिलोसोफी, र (२)पाश्चात्य दर्शन तथा फिलोसोफी । विश्वको भूगोलको पूर्वी क्षेत्र खासगरि एशिया महादेशका पूर्व, दक्षिणमा रहेका मुलुकहरु नेपाल, भारत, तिव्वत लगायतमा क्षेत्रहरुमा प्रतिपादन भएका तथा गरिएका ज्ञान, विज्ञानहरु पूर्वीय दर्शन तथा फिलोसोफी अन्तर्गत पर्दछन् र विश्वको भूगोलको पश्चिमी क्षेत्र खासगरि यूरोप र अमेरीका महादेशमा रहेका मुलुकहरु ग्रीस, बेलायत, उत्तर अमेरीका लगायतमा क्षेत्रहरुमा प्रतिपादन भएका तथा गरिएका ज्ञान, विज्ञानहरु पाश्चात्य दर्शन तथा फिलोसोफी अन्तर्गत पर्दछन् । मनुष्यको सभ्यता विकासका क्रममा विभिन्न कालखण्डहरुमा लामो समयको अन्तरालमा विश्वको राजनीति, भूगोल, अर्थव्यवस्था तथा सामाजिक व्यवस्थामा आएको उथलपुथल युक्त आमूल परिवर्तनका कारण वर्तमान समयमा पूर्वको तुलनामा पश्चिम जगत भौतिक तथा संरचनागत, विज्ञान प्रविधि तथा सूचना प्रविधिको विकासमा निकै अगाडि देखिएको भएपनि ज्ञान, विज्ञान, दर्शन तथा फिलोसोफीको प्रादुर्भावको ऐतिहासकि पृष्ठभूमि त्यति लामो रहेको पाइदैन जति पूर्वीय ज्ञान, विज्ञान, दर्शन तथा फिलोसोफीको रहेको पाइएकोछ । लिपिवद्ध गरिएको प्रामाणिकतालाई नै मात्र आधार मान्ने हो भनेपनि पूर्वीय ज्ञान, विज्ञान, दर्शन तथा फिलोसोफीको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि इशापूर्व १५ औं शताव्दी तथा आजभन्दा ३५०० वर्षअघिदेखि रहेको पाइएकोछ भने पाश्चात्य ज्ञान, विज्ञान, दर्शन तथा फिलोसोफीको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि इशापूर्व छैठौं शताव्दी तथा आजभन्दा २६०० वर्षअघिदेखि रहेको पाइएको छ । 

पूर्वीय दर्शनको विकास र विकासका लहरहरु

अपुष्ट प्रमाणहरुलाई आधार मान्दा पूर्वीय दर्शनको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि सनातनदेखि नै रहदै आएको मानिन्छ र अन्य मान्यता तथा दाबीहरुलाई आधार मान्दा कतै ९० हजार वर्षअघिदेखि, कतै ७० हजार वर्षअघिदेखि वेदका ज्ञानहरु सनातन समाजमा श्रुती र सीमित मात्रामा लिपिका रुपमा सैद्धान्तिक तथा व्यवहारिक प्रयोगमा ल्याइएका थिए भन्ने मान्यता तथा दाबी रहेका छन् । पुष्ट प्रमाणहरुलाई आधार मान्दा पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि आजभन्दा ३५०० वर्ष अघिदेखि मान्दै आइएकोछ । प्रामाणिक रुपमै सन्दर्भ सामग्रीहरु उपलव्ध रहेका छन् कि इशापूर्व १५ औं शताव्दीसम्म अर्थात आजभन्दा ३५०० वर्ष अघिदेखि पूर्वीय सनातन दर्शनको पृष्ठभूमिमा वेद, पुराण, रामायण, महाभारत, श्रीमद् भगवद् गीता आदि प्रमुख तथा महान सनातन ग्रन्थहरु पूर्णरुपमा संग्रहीत तथा प्रतिपादित भैसकेका थिए । यी तथ्यहरु प्रामाणसहित रहेकोले यो कालखण्डलाई पुर्वीय सनातन  दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रमको प्रारम्भिक अवस्था तथा पहिलो लहर(फस्ट वेभ)को रुपमा मान्यता दिइएकोछ । प्रारम्भिक अवस्था तथा पहिलो लहर लगायत पूर्वीय दर्शनका ६ लहरहरु आइसकेका छन् र वर्तमान समयमा छैंठौं लहर चलिरहेको छ । पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक पृष्ठभूमिको व्याख्या तथा विश्लेषण गर्दा मुख्य रुपमा वैदिककालदेखि तथा उत्पतिकालदेखि आजसम्म भएगरेका सबैका काम तथा योगदानबारे अध्ययन गरिन्छ ।   

पूर्वीय सनातन दर्शनका लहर, विषय र कालखण्ड संक्षेपमा निम्नअनुसार रहेकाछन्– 

(१)पहिलो लहर– प्रारम्भिक अवस्था 

प्रमुख तथा महानतम सनातन ग्रन्थहरु पूर्णरुपमा संग्रहीत तथा प्रतिपादित भैसकेको अवस्था, लगभग आजभन्दा ३५०० वर्षअघि । 

(२)दोस्रो लहर– वैदिक कर्मकाण्डहरुको विस्तार र चरम अनियमितता (लगभग इशापूर्व ३०००–२०००)

(३)तेस्रोे लहर– षटदर्शनको प्रादुर्भाव तथा सुत्र ग्रन्थहरुको प्रतिपादन (लगभग इशापूर्व २०००–०)

(४)चौथोे लहर– भक्ति आन्दोलन तथा पुनरोत्थान (इस्लाम आगमन र बहिर्गमनको कालखण्ड, लगभग सन् ७००–१७००)

(५)पाँचौ लहर– नव वेदान्त, नव हिन्दुवाद, राष्ट्रियतावाद तथा समानतावाद (इशाइको सक्रियता, पुनरजागरण तथा नवजागरण, १८औं शताव्दीको उत्तरार्ध, १९औं र २०औं शताव्दी)

(६)छैठौं लहर– नवयान, जे. कृष्णमूर्ति, ओशो रजनीश लगायत (अंग्रेजबाट स्वतन्त्र भएपछि वर्तमानसम्म, सन् १९५० यता...)

छिट्टै, विस्तारमा

(१)पहिलो लहर– प्रारम्भिक अवस्था 

प्रमुख सनातन ग्रन्थहरु संग्रहीत भएर पूर्णरुपमा प्रतिपादित भैसकेको अवस्था, आजभन्दा ३५०० वर्षअघि । 

 शिवोहम् योगपीठ