डा. सिर्जना भण्डारी
#अध्यात्म_विज्ञान #धर्म_विज्ञान #जीवन_विज्ञान
सवाल जवाफ श्रृंखला
सवालकर्तालाई धन्यवाद साथै शुभकामना !
७४.पूर्वीय सनातन दर्शन विकासक्रमको पहिलो लहर
प्रारम्भिक अवस्था तथा वैदिक युग
पूर्वीय सनातन दर्शनको प्रारम्भिक अवस्था तथा वैदिक युगलाई पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रमको पहिलो लहर मानिएको छ तर यसको कालखण्ड कहिलेबाट प्रारम्भ भन्नेबारे पुष्टी हुने प्रकारका प्रामाणिक तथ्यहरु पाइएका छैनन् । पुष्टी हुनसक्ने तथा प्रामाणिक तथ्यहरुलाई आधार मानेर लगभग प्राचीनकालदेखि आजभन्दा ३५०० वर्षअघिसम्मको कालखण्डलाई मान्यता दिइएको छ पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रमको प्रारम्भिक अवस्था तथा वैदिक युगको रुपमा मान्यता दिइएको छ । यो प्राचीन कालखण्डमा गरिएका सनातन दर्शनको विकासका कामहरुलाई पुष्टि गर्ने प्रामाणिक तथ्यहरु पर्याप्त नभएको भएपनि प्राचीन कालदेखि इशापूर्व १५ औं शताव्दी अर्थात आजभन्दा ३५०० वर्षअघिसम्म आइपुग्दा पूर्वीय सनातन दर्शनका प्रमुख र महानतम शास्त्र तथा ग्रन्थहरु विराट सनातन वेद, उपनिषद, रामायण, पुराण, श्रीमद् भागवद् महापुराण तथा महाभारत, श्रीमद् भगवद् गीता आदि पूर्णरुपमा संग्रहित तथा प्रतिपादित भैसकेका थिए ।
पूर्वीय सनातन दर्शनका यी प्रमुख र महानतम शास्त्र तथा ग्रन्थहरुको उत्पति तथा रचना भएको समय तथा कालखण्डको सन्दर्भमा विभिन्न मतहरु रहेकाछन्, केही मतहरुले सनातन शास्त्र तथा ब्रम्हाण्डको सर्वश्रेष्ठ ज्ञान तथा विज्ञान वेद ९०–९५ हजार वर्ष अघिदेखिनै मानव सभ्यताको विकासक्रममा सैद्धान्तिक र व्यवहारिक रुपमा प्रयोग हुदै आइरहेको दाबी गरेकाछन् । केही मतहरुले उपनिषद, पुराण, इतिहास आदि सनातन ग्रन्थहरुको रचना १२ हजार, १० हजार, ७ हजार, ५ हजार वर्षअघिनै भैसकेका थिए भन्ने दाबी गर्दै आइरहेका छन् किनकी सनातन अध्यात्म विज्ञानले शास्त्रको मान्यता प्रदान गरेका सनातन वेद र वेदको व्याख्या गरिएका उपनिषदशरु विराट ज्ञान तथा विज्ञानहरुको संग्रह भएकोले यस्तो महान तथा विराट कार्य छोटो अवधिमा, सीमित अभ्यासहरु गरेर केही व्यक्तिहरुले मात्र गर्नसक्ने कार्य होइनन्, यस्ता कार्यहरु दशौंहजार वर्ष लगाएर, अनेक प्रकारका हजारौं खोज तथा अनुसन्धनहरु गरेर पुस्तौं–पुस्ताका हजारौं ऋषिमुनि, तपस्वी, योगी, साधु, सन्त, मनिषिहरुले अनवरत रुपमा गरेका तपस्या तथा साधनाका क्रममा स्वअनुभव तथा स्वअनुभूतिमा आएका गंभिर, रहस्यमय, परालौकिक ज्ञान तथा विज्ञानहरुलाई संग्रह गर्दै निरन्तर काम गरेका हुनाले यी महानतम सनातन शास्त्र तथा ग्रन्थहरु वर्तमान समयमा हाम्रो सामु यो स्वरुपमा उपलव्ध भएकाछन् र अध्यात्म विज्ञानको आकाशमा स्थपित भएका छन् इशापूर्व १५औं शताव्दी भन्दा निकै अघिदेखि नै ।
सनातन अध्यात्म आकाशका उच्च व्यक्तित्व महर्षि वेदव्यासले सनातन शास्त्र विराट वेदको संकलन गरेर एक सुत्रमा बाँधिदिनु भएको हो वहाँ वेदका प्रतिपादक तथा रचइता हुनुहुन्न किनकी सनातन वेद अकिर्तिक तथा अपौरुषिय विराछ तथा महान शास्त्र हो । महर्षि वेदव्यासले श्रीमद भगवद् गीता पनि महाभारतको युद्धभूमिमा परमात्माका १६ कलालेयुक्त भगवान श्रीकृष्ण र तत्कालीन समयका सर्वश्रेष्ठ धनुरधर अर्जुनको विचमा भएको दिव्य संवादलाई संकलन गरेर ग्रन्थ रुवरुपमा प्रतिपादन गर्नुभएको हो आफू स्वयंले रचना गर्नुभएको होइन । श्रीमद् भागवद् महापूराण अर्थात महाभारत सहित १८ पुराण, ब्रम्हसुत्र अर्थात वेदान्तसुत्र आदि महानतम सनातन ग्रन्थहरु वहाँ स्वयंले रचना गर्नुभएको हो । समुच्चा वेदान्त दर्शनको सबैभन्दा मूल ग्रन्थ ब्रम्हसुत्र ऋषि बादरायणको रचना मानिएको छ र वहाँनै महर्षि वेदव्यास हुनुहुन्थ्यो भन्ने दाबीहरु रहेकाछन् किनकी पूर्वीय सनातन दर्शनमा महर्षि वेदव्यास विराट योगदान पुर्याउनु भएका महान व्यक्तित्व मानिनुहुन्छ । तर सनातन अध्यात्म आकाशका अर्का उज्वलतारा तथा नव वेदान्त(नियो वेदान्त)का प्रमुख प्रणेता स्वामी विवेकानन्दको मतानुसार वेदव्यास कोहि एक व्यक्ति नभएर यो एक सत्ता तथा गुरु परम्परा हो र यो मत अत्यन्तै तार्किक र सान्दर्भिक छ किनकी कुनै एक व्यक्तिले अत्यन्तै लामो समय लाग्ने यतिका धेरै कामहरु गर्न सम्भव थिएन र हुदैन । यसकारण पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रमको पृष्ठभूमि, प्रारम्भिक अवस्था, वैदिककाल तथा पहिलो लहर इशापूर्व १५औं शताव्दी भन्दा अगाडि निकैनै लामो समय रहेको हुनसक्ने अनुमान स्पष्ट रुपमा गर्न सकिन्छ यस सन्दर्भमा पर्याप्त प्रामाणिक तथ्यांकहरु उपलव्ध नभएका भएपनि किनकी सनातन षटदर्शन मध्यको एक न्याय दर्शनका अनुसार अनुमान पनि एउटा सशक्त प्रकारको प्रमाण नै हो ।
प्रारम्भिक अवस्था तथा वैदिक युगका मूल शास्त्र- वेद र उपनिषद
सनातन वेदका प्रकार, चरण, वेदांग र यिनमा समाविष्ट अन्तरविषयहरु
ऋगवेद
सबैभन्दा प्राचीन शास्त्र ऋगवेदको उपवेद आयुर्वेद हो । ऋगवेदमा अधि+आत्म अर्थात परम+आत्म अर्थात परमात्मा, इश्वर, ब्रम्ह, परब्रम्ह, ब्रम्हाण्ड तथा ब्रमहाण्डको सृष्टि, ब्रम्हाण्डको अन्तिम सत्य तथा ब्रम्हाण्डको मूलश्रोत तथा मूलस्वरुप, यसलाई जान्ने विधि अर्थात अध्यात्म साधना तथा योग–ध्यान साधना, साधनाबाट परमात्मा साक्षातकार, परमात्मामा यनेगस्थ र मोक्ष तथा निर्वाणमा उपलव्ध आदि दिव्य तथा परालौकिक विषयका महाज्ञान तथा महाविज्ञानहरु समेटिएका छन् । यी विषयहरु र यिनको साधना तथा सैद्धान्तिक र व्यवहारिक अभ्याहिरुले मनुष्यको चित्त, आत्मा अर्थात चेतना तथा सुक्ष्म शरीरको शुद्धिकरण, विकास तथा जागरण गरेर परमात्मामा योगस्थ भएर सदाकालागि मोक्ष तथा निर्वाणमा उपलव्ध भई पारमार्थिक तथा आध्यात्मिक जीवनमा उच्चता हासिल गर्न मनुष्यलाई मद्धत गर्दछ । ऋगवेदको उपवेद आयुर्वेदले मनुष्यको कायाशुद्धि तथा आरोग्यतामा वढि प्राथमिकता प्रदान गरेको छ ताकि मनुष्यका स्वास्थ्य, शरीर र जीवनका सबै आयामहरु अर्थात उसको सांसारिक जीवन सबै अवस्थाहरु हरप्रकारले आरोग्य, व्यवस्थित तथा विकसित रहुन् र परमात्मा प्राप्तिकालागि उसले अनिवार्य रुपमा गर्नुपर्ने अध्यात्म साधना तथा योग–ध्यानका विधि तथा पद्धतिहरुको निष्ठापूर्वक प्रयोगात्मक अभ्यास तथा अनुशरण गर्न उसलाई उसको शारीरिक शरीर, मानसिक शरीर, प्राणिक शरीर, भावनात्मक शरीर, वौद्धिक शरीर, आत्मिक अर्थात चेतनात्मक शरीरले साथ, सहयोग तथा सहजता प्रदान गरुन् र उसले सहज ढंगले साधना गर्दै आफ्नो सांसारिक जीवनको साथसाथ पारमार्थिक तथा आध्यात्मिक जीवनमा पनि उल्लेख्य प्रगति गर्न सकोस् ।
यजुर्वेद
सनातन वेदका चारवटै भाग तथा प्रकारहरुको मूलध्यय मनुष्यलाई अध्यात्म साधना तथा योग–ध्यान साधनामा अभ्यस्त गराएर उसको सांसारिक र पारमार्थिक तथा आध्यात्मिक जीवनको विकास गराएर परमात्मा साक्षातकारसम्म पुर्याउनु र सदाकालागि परमात्मामा योगस्थ गराउनु रहेको छ । ऋगवेदमा निराकार परमात्मा अर्थात इश्वरको साधनाको विषय उल्लेख गरिएको छ तर फरक–फरक मनुष्यहरुको प्रकृति र उसको आत्मा अर्थात चेतनाको स्तर तथा विकासको अवस्था फरक–फरक प्रकार तथा तहको हुनेहुनाले सबैलाई निराकार परमात्माको उपासना गर्न सहज हुदैन, उनीहरुले निराकार परमात्मालाई अनुभव तथा अनुभूतिमा उतार्ननै सक्दैनन् र यस्तो अवस्थामा प्रभावकारी ढंगले निराकार परमात्मा प्राप्तिकालागि गरिने अध्यात्म साधना तथा योग–ध्यान साधनाका विधि तथा पद्धतिहरु प्रभावकारी ढंगले गर्न सक्दैन् । यस्ता प्रकारका मनुष्यहरुकालागि यजुर्वेदमा समाविष्ट विषयहरु सहज र सजिलै बुझिने प्रकारका रहेका छन् । यजुर्वेदमा निराकार, अव्यक्त तथा निर्गुण परमात्माका स्वरुपहरुलाई आकार, व्यक्त तथा गुण स्रुपमा प्रस्तुत गरिएको छ भगवान, देवी–देवता, अवतार आदिका रुपमा र परमात्माका यी आकार, व्यक्त तथा गुण स्वरुपका भगवान, देवी–देवता, अवतार पुरुषहरु (सिद्ध आत्मा अर्थात चैतन्य चेतना)को उपासना तथा पूजा–अनुष्ठानका साधना विधिहरु कर्मकाण्ड संस्कार तथा देवकार्य र पित्रीकार्यहरु मार्फत विभिन्न संस्कार, संस्कृति, परम्परा आदिका रुपमा अलग–अलग किसिमले अनुशरण गर्न सकिाइएका तथा बताइएका छन् ताकी अध्यात्मका मुमुक्षुहरुलाई कर्मकाण्डका साधना विधिहरु– यज्ञ, पूजा, अनुष्ठान, भक्ति, सेवा, उपकार, दान, पुण्य आदि मार्फत उनीहरुको सांसारिक र पारमार्थिक तथा आध्यात्मिक जीवनको विकास हुन सकोस् र यहि माध्यमबाट परमात्मामा एकाकार तथा योगस्थ भएर सदाकालागि मोक्ष तथा निर्वाणमा उपलव्ध हुन सकोस् ।
सनातन अध्यात्म विज्ञानको दोस्रो महानतम शास्त्र यजुर्वेदको उपवेद धनुर्वेद रहेको छ र यसको मूल विषय राजनीति, कुटनीति, युद्धनीति तथा धर्मनीति आदि रहेको छ जसको माध्यमबाट समाजमा धर्मको हानि हुनबाट बचाएर नराम्रा शक्ति तथा विषयहरुलाई दवाएर राम्रा शक्ति तथा विषयहरुलाई फैलाएर समाज, राज्य, विश्व, प्रकृतिमा अमनचयन कायम गर्नु रहेको छ किनकी समाजमा विद्यमान रहेका खराव शक्ति तथा विषयहरुले बढावा पाए भने मनुष्यको जीवन कष्टकर हुने र उसले आफ्नो दैनिक जीवनयापन तथा सांसारिक जीवन र पारमार्थिक तथा आध्यात्मिक जीवनको विकास गरेर आकारमा रहनुभएका भगवान तथा देवी–देवताहरुको यज्ञ, पूजा, अनुष्ठान, उपासना, तीर्थ तथा साधना गरेर निराकार परमात्मासम्म पुग्न मुस्किल हुन्छ । यसकारण धनुर्वेदका नीतिहरु मार्फत परिवार, समाज तथा राज्यमा शान्ति तथा अमनचयन, धर्म तथा अनुसासन स्थापना गरेर अध्यात्म मुमुक्षुहरुको परमात्मा प्राप्तिको मार्ग सहज गर्नु रहेको छ । भगवान श्रीकृष्णले श्रीमद् भगवद् गीतामा भन्नुभएको महावाणी यही भावको सन्दर्भमा रहेको छ, “यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥” अर्थात जवजव धर्तीमा खराव शक्तिहरुका कारण अध्यात्म मुमुक्षु अर्थात साधु, सन्तहरुमाथि अन्याय हुन्छ तथा अधर्म बढ्छ तवतव तिनको रक्षा गरि धर्मको पुनःस्थपना गर्न म निराकार परमात्मा अवतार लिएर आकार स्वरुपमा धर्तीमा अवतरण हुनेछु, अमनचयन तथा न्याय तथा युद्ध तथा धनुर्वेदको नीति अनुसार योगी, साधु, सन्तहरुको रक्षा र धर्मको पुनरस्थापना गर्नेछु ।
सामवेद
सनातन अध्यात्म विज्ञानको तेस्रो महानतम शास्त्र सामवेदको उपवेद गन्दर्भवेद रहेको छ । काव्य, छन्द, लय, पाठ, जप, उच्चाहरण, राग, ताल, संगीत, गायन, नृत्य, भजन, किर्तन तथा सात्विक प्रकारका मनोरञ्जनहरुको साधना गरेर पनि आफ्नो सांसारिक र पारमार्थिक तथा आध्यात्मिक जीवनको विकास गरेर परमात्मा साक्षातकार गर्न तथा परमात्मामा योगस्थ भएर सदाकालागि मोक्ष तथा निर्वाणमा उपलव्ध हुन सकिन्छ भन्ने ज्ञान तथा विज्ञानका विषयहरु सामवेद र यसको उपवेद गन्दर्भवेदमा समाविष्ट गरिएका छन् ।
अथर्ववेद
सनातन अध्यात्म विज्ञानको चौथो तथा सबैभन्दा कान्छो महानतम शास्त्र अथर्ववेदको उपवेद स्थापत्यवेद रहेको छ । मनुष्यको चेतना र सभ्यताको विकासक्रमसंग मेल खाने तथा सभ्यता विकासक्रमसंगै मनुष्यले खोजेको युग सान्दर्भिक परिपर्तन तथा विकासका गतिविधिहरु समाविष्ट रहेका छन् अथर्ववेदको उपवेद स्थापत्यवेदमा । आफ्नो रुचि अनुसारको कार्य तथा पेशा, व्यवसाय, अध्ययनमा कार्यकुशलता हासिल गरेर पनि मनुष्यले आफ्नो सांसारिक र पारमार्थिक तथा आध्यात्मिक जीवनको विकास गरेर सुख, खुशी, शान्ति, आनन्दको माध्यमबाट पनि परमात्मा साक्षातकार गर्न तथा परमात्मामा योगस्थ भएर मोक्ष तथा निर्वाणमा उपलव्ध हुन सक्दछ भन्ने ज्ञान तथा विज्ञानका विषयहरु अथर्ववेद र यसको उपवेद स्थापत्यवेदमा समाविष्ट गरिएका छन् । वर्तमान विश्वमा व्यवहारिक रुपमा अभ्यास गर्दै आइएका इन्जिजियरिंग, गणित, कम्प्युटिगं, वास्तु शास्त्र, ज्योतिष शास्त्र, समाजशास्त्र, मानवशास्त्र, अर्थशास्त्र, भौतिक शास्त्र, जैव शास्त्र, रसायन शास्त्र, निर्माण शास्त्र आदि विषयहरु अथर्ववेद र यसको उपवेद स्थापत्यवेदबाट निसृत भएर आएका हुन् ।
वेदका अंग- वेदांग
वेदलाई सबैले सहजै बुझ्न सक्नेगरि तथा वेदको अध्ययन अझ सहज बनाउने उद्देश्यले ६ प्रकारका वेदागंहरु निर्धारण गरिएका छन्– (१)शिक्षा– वेदको उच्चाहरुण गर्ने तरिका, (२)कल्प– कर्मकाण्ड अनुष्ठानका विधिहरु, (३)व्याकारण– शुद्ध भाषा विज्ञान, (४)निरुक्त– शव्दहरुको सहि अर्थ, (५)ज्योतिष– खगोल विज्ञान, र (६)छंद– शास्त्र पाठ गर्ने नियम ।
वेदका चरण तथा उपश्रेणी
(१)संहिता (मन्त्र)- संहिता वेदको मूल तथा सबैभन्दा प्राचीन भाग हो जसमा देवताहरुको स्तुतिका मन्त्रहरु समावेश गरिएकाछन् ।
(२)ब्राम्हण (ग्रन्थ, कर्मकाण्ड)- ब्राम्हण संहिताका मन्त्रहरु गद्यमा गरिएको विवरण हो जसमा यज्ञ तथा अनुष्ठानहरुका विधि तथा विधानहरुका विस्तारमा व्याख्या गरिएको छ । वेदको ब्राम्हण चरण गराउने व्यत्तिलहरुनै पछिपछि गएर ब्राम्हण कहलाएका हुन् भन्ने तर्कसंगत मत रहदै आएकोछ ।,
(३)आरण्यक(रहस्य, दार्शनिक)- यी ग्रन्थहरुको अध्ययन वनमा गर्ने गरिन्थ्यो जसमा कर्मकाण्डहरुका उद्देश्य र प्रतीकवादका चर्चा गरिएकाछन्, र यी ग्रन्थहरु उपनिषदको पूर्वरुप मानिन्छ ।
(४)उपनिषद(वेदांत, दर्शन)- उपनिषद वेदका अन्तिम भाग हुन जहाँ यज्ञ भन्दामाथि उठेर आत्मा, ब्रह्म, मोक्षका दार्शनिक ज्ञान दिइएकाछन् । जसलाई वेदान्छ पनि भनिन्छ ।
सनातन महान शस्त्र उपनिषद
उपंनिंषद.उपनिषद संस्कृत शव्द ‘उप’को अर्थ समिप, ‘नि’को अर्थ निष्ठापूर्वक, ‘षद्’को अर्थ बस्नु हो, समग्रमा गुरुको समिपमा बसेर परालौकिक रहस्यमय ज्ञान प्राप्त गर्नु भन्ने हो । सनातान ज्ञान विराट वेदको विस्तारमा व्याख्या गर्ने उपनिषदहरुका संख्या जम्मा १०८ रहेका पाइएछन्, तीमध्य १०, १२ वटा अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्छन् । बृहदारण्यक(यजुरवेदसंग सम्वन्धित) र छान्दोग्य(सामवेदसंग सम्वन्धित) उपनिषद सबैभन्दा पूराना मानिन्छन् । उपनिषदलाई वेदको अन्तिम भाग तथा हिस्सा मानिने हुनाले वेदान्तका रुपमा पनि सम्वोधन गर्ने गरिन्छ । उपनिषहरुमा अत्यन्तै गहिरा दार्शनिक ज्ञान, विज्ञानका विषयहरु– आत्मा, परमात्मा, इश्वर, ब्रम्ह, अद्वेत, ब्रम्हाण्ड, जगत, जीवन, कर्म, मोक्ष आदि परालौकिक मूल्य–मान्यताहरु रहेकाछन्, यसकारण उपनिषदहरु नै पूर्वीय सनातन आकाशका प्रमुख तथा सर्वोच्च दार्शनिक शास्त्र तथा दर्शनहरु हुन्् । प्राचीनकालदेखि आज पर्यन्त सारा मानव समुदायले मान्दै आइरहेका सबै धारणा तथा समग्र जीवनका सांसारिक तथा पारमार्थिक मूल्य–मान्यताहरु यिनै प्रमुख १०, १२ वटा उपनिषदहरुमा प्राचीनकालमै प्रतिपादन गरिसकिएको थियो । वर्तमान समयमा विश्वभरि प्रतिपादन गरिएका सबैप्रकारका ज्ञान, विज्ञान, सिद्धान्त, सुत्र तथा आविस्कारहरु सनातन शास्त्र वेद र उपनिषहरुबाट नै निसृत भएकाहुन् ।
छिट्टै, विस्तारमा
(२)दोस्रो लहर– वैदिक कर्मकाण्डहरुको विस्तार र अनियमितता (लगभग इशापूर्व ३०००–२०००)
(३)तेस्रोे लहर– षटदर्शनको प्रादुर्भाव तथा सुत्र ग्रन्थहरुको प्रतिपादन (लगभग इशापूर्व २०००–०)
(४)चौथोे लहर– भक्ति आन्दोलन तथा पुनरोत्थान (इस्लाम आगमन र बहिर्गमनको कालखण्ड, लगभग सन् ७००–१७००)
(५)पाँचौ लहर– नव वेदान्त तथा नव हिन्दुवाद (इशाइको सक्रियता, पुनरजागरण तथा नवजागरण, १८औं शताव्दीको उत्तरार्ध, १९औं र २०औं शताव्दी)
(६)छैठौं लहर– नवयान, जे. कृष्णमूर्ति, ओशो रजनीश लगायत (अंग्रेजबाट स्वतन्त्र भएपछि वर्तमानसम्म, सन् १९५० यता...)
शिवोहम् योगपीठ
No comments:
Post a Comment