डा. सिर्जना भण्डारी
#अध्यात्म_विज्ञान #धर्म_विज्ञान #जीवन_विज्ञान
७८.पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रमको पाँचौ लहर: नव वेदान्त युग
इशाको १८औं शताव्दीको उत्तरार्धदेखि १९औं र २०औं शताव्दीमा दक्षिण एशिया क्षेत्रका भारत, नेपालका सनातन हिन्दु धर्म तथा सम्प्रदायमा पूनरजागरण(रेनेशा) तथा नवजागरणको युग प्रारम्भ भयो र यही कालखण्डलाई पूर्वीय सनातन दर्शनको ऐतिहासिक विकासक्रमको पाँचौ लहरका रुपमा मानिएको छ । यूरोपमा १४औं शताव्दीमै आएको पूनरजागरण कालखण्ड दक्षिण एशिया खासगरि नेपाल र भारतमा किन १९औं शताव्दीमा यति ढिलो आयो भन्ने सवाल जोडिन पनि सक्छ । सबैभन्दा पहिला यूरोपको इटलीमा राजनीतिमा अत्यन्तै धेरै धर्म हावी भएको कारण राजनीतिलाई धर्मबाट अलग राख्न र धर्मलाई अलि उदारवादतिर ढाल्नका लागि पुनरजागरण अभियान प्रारम्भ भएको थियो । तर दक्षिण एशियाको सन्दर्भ यो भन्दा अलि फरक रहेको छ, अंग्रेजहरुको राजनीतिकका साथसाथ सांस्कृतिक विस्तारवाद तथा इशाइहरुको धर्म परिवर्तन गराउने बदनियत विरुद्ध लड्नका लागि दक्षिण एशियामा पुनरजागरणको अभियान प्रारम्भ भएको थियो । सर्वप्रथम व्यापार व्यवसाय गर्ने बहानामा अंग्रेजहरु दक्षिण एशियाको भूमिमा आएका थिए र यस क्षेत्रको सरलताको फाइदा उठाउदै ृनीहरुले आफ्नो प्रभाव तथा कब्जा बढाउदै लगे र विस्तारै आधूनिक आणविक र सैन्यशक्तिको बलले अधिकांस क्षेत्रफल हडपेर पूरै दक्षिण, दक्षिण–पूर्वी एशिया र पश्चिम एशियाका केही क्षेत्रहरुमा समेत आफ्नो औपनिबेसिक विस्तारवाद फैलाए र त्यस क्षेत्रका स्थाइ वासिन्दाहरुमाथि दमनको राजनीति बढाउदै क्रमशः राजनीतिक, आर्थिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक औपनिवेशिक अभिष्ट बढाउदै पूर्वीय सनातन समाजमा अनियमितता, शोषण र अत्याचार बढाउदै लगे । सनातनीहरुमाथि अनियमितता, शोषण र अत्याचार गर्ने काममा विशेषगरि यस क्षेत्रमा आएका इशाइ मिसनरीहरुले इसाइ अर्थात क्रिश्चियन धर्मका गतिविधिहरुलाई सक्रिय बनाउदै लगे कल–छल–बल–प्रलोभनको रणनीति अपनाएर सनातन हिन्दुहरुलाई इशाइ धर्ममा रुपान्तरण गराएर । यसप्रकारको शक्ति र बदनियतको राजनीतिमा सनातन धर्मावलम्विहरु म्ुस्किलमा परे कि अव कसरी इशाइ बलमिच्याइपूर्ण हस्तक्षेपबाट आफू, आफ्ना नयाँ पुस्ता र आफ्नो आदर्श, धर्म–संस्कृति, आफ्ना मूल्य–मान्यताहरुलाई बचाउने र आफ्नो समुदाय तथा सम्प्रदायमा स्थापित गरिराख्ने भन्ने सन्दर्भमा । अंग्रेजहरुको चरम दबदबाका कारण तत्कालीन समयमा हरप्रकारले शक्तिशाली रहेको इशाइ धर्मसंग आफ्नो रक्षार्थ कसरी लड्ने, भिड्ने र आफ्ना सनातन धारणा, सिद्धान्त, दर्शनहरुलाई कसरी निरन्तरता दिरहने भन्ने अत्यन्तै ठूलो चुनौति तथा चिन्ता अगाडि आएको थियो सनातन समुदाय तथा सम्प्रदाय समक्ष र उपयुक्त चिन्तनको आवश्यकता थियो । इशाइहरुले सनातन समाजका विभिन्न जात–जाति, समुह, समाज तथा सम्प्रदायका मानिसहरुलाई निरन्तर भडकाइरहेका थिए हिन्दु धर्मबाट इशाइ धर्ममा धर्म परिवर्तन गराउनका लागि । यसक्रममा उनीहरुको पहिलो बदनियतपूर्ण रणनीति रहेको थियो तत्कालीन सनातन समाजको अनेकता अर्थात विभिन्न पन्थ तथा सम्प्रदायमा विभाजित रहेको अवस्था; ३३ कोटी देवीदेवता मान्ने तथा धर्म विभाजित रहेको तथा धर्ममा एकता नभएको अवस्था; जातिभेद, छुवाछुत, लिंगभेद, वर्गभेद आदि विषयहरु व्याप्त रहेको अवस्थामा विभिन्न तर्क तथा कुतर्कहरु गरेर सोझासादा सनातनीहरुलाई उनीहरुकै सनातन धर्म र सामाजिक तथा सांस्कृतिक मूल्य–मान्यताहरु विरुद्ध अनावश्यक रुपमा भड्काएर; नभड्कीनेहरुलाई नगद तथा जिन्सीको प्रलोभन दिएर; प्रलोभनमा नआउनेहरुलाई दण्डीत गर्ने धम्की दिदै तर्साएर; धम्की तथा तसाईबाट पनि प्रभावित नहुनेहरुलाई हिंसा प्रयोग गरेर तथा प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रुपमा दण्डित गरेर; सनातन धर्मका भगवान तथा देवी–देवतहरुको मौखिक र व्यवहारिक रुपमा अपमान गरेर; वैदिक यज्ञ तथा अनुष्ठानहरु विथोलेर; सनातन शास्त्रहरु च्यातेर तथा यज्ञमा डढाइदिएर नोक्सान पुर्याउदै उनीहरुले गर्नसक्ने जति सबैप्रकारका विनासकारी हतकण्डाहरु अपनाएर अत्यन्तै त्रासको अवस्था निर्माण गरेर क्रुर ढंगले सनातनीहरुलाई धमाधम हिन्दु धर्मबाट इशाई धर्ममा परिवर्तन गराइरहेका थिए तिब्रताकासाथ किनकी राजनीतिक विस्तारवादमा उत्रिएका अंग्रेज तथा इशाइहरुको मुख्य उदेश्य संसारभरि आफ्नो दबदबा बढाउनु र इशाइ अर्थात क्रिश्चियन धर्म तथा सम्प्रदायलाई विश्वभरि विस्तार गर्नु तथा फैलाएर अरु धर्महरुलाई निस्तेज गर्नु थियो ।
यस्तो अत्यन्तै मुस्किल घडिमा केही ज्ञानी तथा वौद्धिक बुज्रुक सनातनीहरुले सनातन धर्मलाई यस्तो अवस्थाबाट बचाएर आफ्ना मूल्य–मान्यताहरु अरुलाई मास्न दिनु हुदैन भन्ने दृढ संकल्पकासाथ सनातन धर्मलाई एउटा नयाँ स्वरुप प्रदान गर्ने ऐतिहासिक साहसिक निर्णय गरे ताकि पश्चिमी इशाइधर्मी, अंग्रेज तथा पाश्चात्य दर्शनको सामुन्य आफ्नो सनातन धर्म तथा सम्प्रदायका मूल्य–मान्यताहरु र आफ्ना धार्मिक तथा सांस्कृतिक विषयहरु राम्ररी, स्पष्टसंग, मजबुत ढंगले राख्न सकियोस् । सनातन धर्म तथा सम्प्रदायमाथि आएको यस्तो चुनौतिपूर्ण अवस्थाको सामना गर्न निर्माण गरिएका सनातनीहरुले सामुहिक रुपमा प्रारम्भ गरेका रणनीतिहरुलाई नव वेदान्त(नियो वेदान्त) तथा नव हिन्दुवाद(नियो हिन्दुइजम) शव्दावलीहरुले सम्वोधन गर्न थालियो । ‘नियो वेदान्त’ शव्दले सम्वोधन पहिलोपटक पश्चिमी विद्वान पौल हेकरले दिएका थिए व्यंग्यको रुपमा किनकी उनी सनातनीहरुको एकता तथा एकरुपताको गठबन्धनसंग रिसाएका थिए र रिसाएर खिस्याएको शैलीमा सनातनीहरुको तत्कालीन पुनरजागरण अभियानलाई नव वेदान्त तथा नव वेदान्तवाद भनेका थिए । यसप्रकारको एकजुटले इशाईहरुलाई सनातन हिन्दुहरुलाई इशाइमा धर्मान्तरण गर्न मुस्किल परिरहेको थियो अर्थात उनीहरुको अभिष्टमा ठेस लागिरहेको थियो । किनकी छरिएको अवस्थामा रहेका सनातन हिन्दुधर्मीहरुमा प्रभाव पार्न र धर्म परिवर्तन गर्न इशाईहरुलाई सजिलो थियो । पूनरजागरण तथा नव वेदान्त अभियानको सबैभन्दा पहिलो समुह ‘ब्रम्ह समाज’ थियो र यस समुहको नेतृत्व राममोहन रायले गर्नुभएको थियो । राम मोहन राय र वहाँले नेतृत्व गर्नुभएको ब्रम्ह समाज समुहमा इसाइ धर्म तथा सम्प्रदायको पनि प्रभाव रहेको थियो, वहाँले हिन्दु र इशाई धर्मका मूल्य–मान्यताहरु लिएर एउटा नयाँ सिद्धान्त बनाउनु भएको थियो र यस सिद्धान्त तथा अवधारणा अन्तर्ग रहेर ब्रम्ह समाज समुहले इशाई तथा अंग्रेजहरुले बारबार नकारात्मक किसिमले आवाज उठाइरहेका तथा उछालिरहेका सनातन हिन्दु धर्मका विषयहरु– सनातन समाज अनेकता अर्थात विभिन्न पन्थ तथा सम्प्रदायमा विभाजित रहेको; ३३ कोटी तथा करोड देवीदेवता मान्ने; धर्म विभाजित रहेको तथा धर्ममा एकता नभएको; जातिभेद, छुवाछुत, लिंगभेद, वर्गभेद व्यापक रहेको आदि भेदभाव, कुरीति तथा अन्धविश्वासका विषयहरुलाई क्रमशः खारेज गर्ने र त्यसमा सक्दो सुधार ल्याउने प्रयास प्रारम्भ गर्यो । यसपछि देबेन्द्रनाथ टैगोरले पुरनरजागरण अभियानलाई अगाडि बढाउनु भयो । समय बितेसंगै यो अभियान पुस्तानतरण हुदैगयो र पछिल्लो पुस्तामा केशव चन्द्र सेनको प्रादुर्भाव भयो जो यस पूनरजागरण अभियानका निकै प्रभावशाली र लोकप्रिय अभियन्ता बन्नुभयो । नव वेदान्तवाद तथा पूनरजागरणका यी तीन महानायकहरुको गठबन्धनको अभियानले बंगालमा पहिलो पटक एउटा सांगठनिक अवधारणा प्रतिपादन गर्यो जसले महान वक्तव्य जारी गर्दै भन्यो, सनातन समाजमा जतिपनि अलग–अलग समाज, समुदाय तथा सम्प्रदायहरु छन् ती अलग–अलग नभएर सबै एउटै सनातन हिन्दु धर्मका अभिन्न अंग हुन् । यसप्रकारको तर्कका कारण यो अभियानलाई नव हिन्दुवादको संज्ञा प्रदान गरियो । सबै समाज, समुदाय तथा सम्प्रदायहरुलाई एकत्वमा ल्याएर नव हिन्दुवादको अभियानमा समेटेपछि यसअघि रहदै आएका जात–जाति, लिंग–लैंगिकता, उच–निच तथा छुवाछुत जस्ता भेदभावहरु हटाएर सबैलाई समान व्यवहार गर्ने र सम्मान प्रदान गर्ने रणनीति प्रारम्भ गरियो ताकि सनातन हिन्दु धर्ममा कुनै छुवाछुत, भेदभाव, असमानता, कुरीति तथा अन्धविश्वास देखाएर तथा यिनै अवस्थाहरुलाई कारण बनाएर भड्काएर, झुक्याएर, प्रलोभन दिएर इशाईहरुले कोही सनातनीहरुलाई आफ्नो धर्म–संस्कृति त्यागेर इशाई धर्म धारण गर्न बाध्य बनाउने अवस्था अव आइन्दा नबनोस् किनकी यो समयमा अनेक हतकण्डाहरु अपनाएर इशाईहरुले सनातनीहरुको धर्म परिवर्तन गर्ने अभियानलाई तिब्र बनाएका थिए र यस नव हिन्दुवाद अभियानको मूल लक्ष्य यसरी जथाभावी किसिमले भैरहेको धर्म परिवर्तन रोक्नु थियो । नव हिन्दुवादको अवधारणा र प्रभावकारी कार्यसंगै सनातन समाजमा एकत्व बढ्दै गयो र देशभरिका सबै समुह, समाज, समुदाय तथा सम्प्रदायहरुले आफूहरु सबै एक रहेको र समग्र सनातन हिन्दु धर्मको अभिन्न अंग रहेको स्वीकार गरे र यस अभियानमा दृढ संकल्पकासाथ जोडिए र यो अभियान अझ जोडतोडको अभियान लिएर अगाडि बढ्यो ।
No comments:
Post a Comment